در ماههای اخیر بحثها و مذاکرات زیادی با خوانندگان محترم چه به صورت کتبی و چه به صورت شفاهی ، حضوری یا تلفنی صورت گرفته است. اغلب این دوستان خداپرست بودند ،حال فرگشت گرا یا خلقت گرا ولی برخی به خدا اعتقاد نداشتند .کاملا واضح است که  فرگشت گرایان با تمام وجود از ایده فرگشت دفاع می کنند. این تعصب در میان فرگشت گرایان خداپرست کمتر است و به عنوان مثال وقتی از یک بیولوژیست مومن و معتقد می پرسیم که نخستین انسان روی زمین چه کسی بوده و اینکه آیا خود را از نسل حضرت آدم س می دانی یا حاصل فرگشت موجودات میمون نما معمولا سکوت می کند یا اینکه خود را فرزند حضرت آدم س می داند و حداقل در این خصوص کوتاه می آید . حال سوال این است که چرا کفار به شدت از ایده فرگشت دفاع می کنند؟ پاسخ این است که آنها پس از رد وجود خدا مستقیما رودروی این سوال قرار می گیرند که اگر خدا نیست پس این جهان را چه کسی آفریده و این موجودات روی زمین را چه کسی؟ آنها در پاسخ ، فرگشت کیهانی را عامل ایجاد این جهان و فرگشت موجودات را عامل ایجاد موجودات روی زمین می دانند. آنها پس از این دو عقیده برای اینکه بیشتر گیر نیفتند همه موجودات متافیزیک مثل جن و روح و فرشتگان و ... را رد می کنند و آنها را مشتی خرافه می دانند و معتقدین به آنها را خرافه پرست و افیون زده می دانند. این موضوع را در بخش نظرات این وبلاگ نیز می توانیم به شدت و ضعفهای مختلف ببینیم.  حال یک سوال اساسی تر این است که چرا آنها خدا  را انکار می کنند؟ و چرا اینقدر در دفاع از فرگشت تعصب نشان می دهند؟ چرا برخی انسانها کافرند و خدای یگانه و خالق را قبول ندارند و آن را انکار می کنند؟ ریشه های روانی این کفر چیست؟ و سوالات دیگر . به نظر رسید که این موضوع خیلی مهم است که ما اصالتا و به صورت مقدماتی کفر را بشناسیم . از سوی دیگر دوست عزیزم جناب ایمانی نسب چندین بار پیشنهاد دادند که در باره برهانهای خداشناسی نیز مطالبی مطرح شود. این مقاله در دو بخش ارائه می شود . بخش نخست یک مقاله منتخب در باره تعریف کفر و اقسام آن است که از دانشنامه اسلامی انتخاب شده است. در  نوشتار بعدی نیز دلایل کفر را مورد بررسی قرار خواهیم داد


«کفر» واژه‌ای عربی است که در لغت به معنای پنهان کردن و پوشاندن است. به شب تاریک کافر می‌گویند زیرا با تاریکی خود همه چیز را می‌پوشاند. بنابراین از آن جهت به کافر، کافر می‌گویند که نعمت‌های الهی را پوشانده و مخفی می‌نماید. به کشاورز نیز از آن جهت کافر می‌گویند که بذر و دانه را با خاک می‌پوشاند.[۱] در برخی از کتب لغت کفر ضدایمان و جمع آن کفّار و کَفَرَ و کِفار دانسته شده است. همچنین کفر، انکار نعمت هم هست که در این صورت معنایش «ضد شکر» خواهد بود.

برخی لغویین نیز معتقدند کفر، ضد ایمان و انکار نعمت‌های خداوندی است. به شب، دریا، رودخانه بزرگ، ابر تاریک، سرزمین وسیع، زره و کشاورز کافر می‌گویند؛ زیرا هر یک به نحوی چیزی را می‌پوشانند.[۲]

معنای اصطلاحی این واژه چنانکه سید مرتضی آورده عبارت است از: «آنچه باعث استحقاق عقاب دائمی و عظیم شود و البته در دنیا هم احکام خاصی بر آن مترتب است. از آنجایی که ما با عقل خود نمی‌توانیم دریابیم که چه چیزی باعث استحقاق عقاب ابدی می‌شود لازم است که از خود شرع بپرسیم. پس تعیین حد کفر با دلایل سمعی مقدور است. ما با بررسی دلایل شرعی به این نتیجه رسیده‌ایم که کفر عبارت است از اخلال و کوتاهی در معرفت به خداوند و توحید و عدل و رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله.

حال این اخلال به صورت جهل باشد یا شک در آنها و یا به صورت اعتقاد به اموری باشد که با وجود آنها دستیابی به معارف فوق ناممکن می‌شود. این آخری را از آن جهت معتقدیم که اگرچه در ارتباط مستقیم با معارف فوق نیست اما باعث اخلال در معرفت واجب است؛ مثلاً اصحاب بدعت‌ها اعتقادی دارند که در دستیابی به معرفت درست از خدا و رسول، مانع ایجاد می‌کند. حاصل آن که نزد ما کفر از افعال قلوب است نه جوارح همانطور که ایمان را فعل قلبی گرفتیم.[۳]

همین عبارات را شیخ طوسی، متکلم بزرگ شیعه به طور کامل پذیرفته است.[۴]

باید توجه داشت که کفر گاهی در مقابل اسلام به کار می‌رود که در این صورت مربوط به ظاهر و بیانگر نحوه معامله دنیایی مسلمانان با کفار است.[۵]

توضیح این که حد نصاب مسلمان بودن و خروج از مرز کفر جاری نمودن شهادتین بر زبان است و کسی که شهادتین را نگفته باشد کافر محسوب میگردد.[۶] و بنابراین بر طبق احکام فقهی اسلام کافر از مسلمان ارث نمی برد و ازدواج وی با مسلمان جایز نیست و...

کاربرد دیگر کفر در مقابل ایمان است که در این کاربرد معنایی مضیق دارد و همان چیزی است که سید مرتضی درباره آن گفته است: «مایه استحقاق عقاب دائم».[۷]

بر این اساس می‌توان معنای اصطلاحی آن را با عبارتی رساتر چنین بیان نمود: کفر همان عدم ایمان نسبت به آن چیزی است که سزاوار ایمان است چه به گونه‌ی تفصیلی مانند ایمان به توحید الهی و رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و معاد و چه به نحو اجمالی[۸]

مانند ایمان نسبت به ضروریات دین و بلکه همه آنچه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به عنوان دین آورده است مانند وجوب نماز، زکات و... در حقیقت ایمان به ضروریات و احکام دین از ایمان به رسالت نبی اکرم صلی الله علیه و آله ناشی می‌شود. به این معنا که ایمان تفصیلی نسبت به رسالت نبی اکرم صلی الله علیه و آله مستلزم ایمان به وجوب نماز، زکات و... است.

به عبارت دیگر ایمان به رسالت، ایمان به وجوب نماز هم هست و انکار وجوب نماز در حقیقت انکار رسالت است. بر این اساس انکار وجوب نماز، کفر ورزیدن نسبت به آن چیزی است که اجمالاً باید بدان ایمان داشت.[۹]

اسباب کفر

با توجه به معنای کفر در اصطلاح متکلمین می توان گفت: اسباب و موجبات کفر سه چیز است.[۱۰]

  • الف) انکار امری که لازم است به آن ایمان تفصیلی داشته باشیم مانند انکار توحید، نبوت و معاد.
  • ب) انکار امری که منکر می‌داند جزء دین اسلام است خواه آن امر ضروری دین باشد یا نباشد و یا آن امر، اصل عقیدتی باشد و یا حکم شرعی زیرا انکار آن به انکار رسالت برمی‌گردد.
  • ج‌) انکار امری که از ضروریات دین اسلام است. کسی که التفات تفصیلی داشته باشد که آن امر، ضروری دین بوده و آن را انکار نماید، آن شخص کافر شده زیرا لازمه انکارش، انکار رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله است.

البته چنانچه با قرائن روشن شود که وی در صدد انکار رسالت نبوده و آن امر را به جهت جهل، ضعف و ناتوانی فکری خود انکار نموده، آن شخص کافر یا مرتد نخواهد شد.

باید توجه داشت که میان انکار اصل رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و انکار آنچه مستلزم انکار رسالت است تفاوت وجود دارد. توضیح این که اگر کسی رسالت نبی گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را انکار کند محکوم به کفر است و در این حکم میان قاصر و مقصر و نیز معذور و غیرمعذور تفاوتی نیست.

اما از آنجا که ایمان تفصیلی نسبت به ضروریات دین واجب نیست و در حقیقت ایمان به آنها در طول ایمان به رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است، انکار آنها عاملی مستقل در کفر محسوب نمی‌گردد بلکه سببیت آنها در کفر به دلیلی بازگشت آنها به انکار رسالت است. بر مبنای همین تفاوت حکم این دو نیز در برخی موارد یکسان نیست چنانکه منکر ضروری دین در صورتی کافر محسوب می‌شود که ملازمه بین انکار ضروری دین و انکار رسالت را بداند اما اگر این ملازمه را درک نکند و از روی جهل یا ضعف فکری به انکار پرداخته باشد محکوم به کفر نیست[۱۱]

اقسام کفر

متکلمان تقسیمات مختلفی را برای کفر ذکر نموده‌اند که تنها به یک نمونه اشاره می‌شود.[۱۲]

  1. کفر انکار: که عبارت است از این که شخص با قلب و زبان خود به انکار خدا یا پیامبر صلی الله علیه و آله بپردازد.
  2. کفر جحود: آن است که کافر با دل ایمان داشته باشد اما با زبان خود به انکار بپردازد. «وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ»؛ و آن را از روی ظلم و سرکشی انکار کردند، در حالی که در دل به آن یقین داشتند! پس بنگر سرانجام تبهکاران (و مفسدان) چگونه بود. (سوره نمل/14)
  3. کفر عناد: در این قسم کافر با قلب خود تصدیق و با زبان خود اقرار می‌کند اما از روی لجبازی یا حسد به تصدیق و اقرار خود ایمان نمی‌آورد. چنانکه درباره ولید بن مغیره آمده است که وقتی آیات قرآن را از زبان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شنید با آن که می دانست آنچنان که کفار قریش می گویند شعر و خطابه نیست بلکه معجزه است اما به آنها گفت: بگویید کلام محمد صلی الله علیه و آله سحر است.[۱۳]
  4. کفر نفاق: کافر در این قسم با زبان خود اقرار می‌کند ولی همچون منافق نسبت به اظهارات خود اعتقاد قلبی ندارد.

البته در آثار برخی متکلمان از نوعی کفر به نام «استخفافی» سخن رفته است که معنای آن عبارت است از: اتخاذ یک نظر در عقاید دینی که منشا آن ترجیح فهم خود بر ظواهر ادله است. مثلا کسی بر حسب رای خود و در اثر کج سلیقه‌گی معتقد شود که نماز ضروری و رکن دین نیست و در اثر همین عقیده آن را ترک کند. چنین شخصی در اثر فهم نادرست که احیاناً مبتنی بر تاویل به رای است به چنین نظری دست می‌یازد چنانکه برخی معتقدند کفر شیطان از این قبیل است.[۱۴]

اقسام کفر در قرآن و روایات

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که کفر در قرآن پنج گونه است.[۱۵]

1. کفر جحودی (انکار) از روی علم؛ قرآن کریم درباره آنان می فرماید: «وَلَمَّا جَاءهُمْ کِتَابٌ مِّنْ عِندِاللّهِ مُصَدِّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ وَکَانُواْ مِن قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِینَ کَفَرُواْ فَلَمَّا جَاءهُم مَّا عَرَفُواْ کَفَرُواْ بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّه عَلَى الْکَافِرِینَ»؛ و هنگامی که از طرف خداوند، کتابی برای آنها آمد که موافق نشانه‌هایی بود که با خود داشتند و پیش از این به خود نوید پیروزی بر کافران می‌دادند (که با کمک آن بر دشمنان پیروز گردند.) با این همه هنگامی که این کتاب و پیامبری را که از قبل شناخته بودند نزد آنها آمد به او کافر شدند لعنت خدا بر کافران باد. (سوره بقره/89)

2. کفر جحودی بدون علم؛ خداوند در وصف آنان می فرماید: «وَقَالُوا مَا هِیَ إِلَّا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَنَحْیَا وَمَا یُهْلِکُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُم بِذَلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا یَظُنُّونَ»؛ آنها گفتند: چیزی جز همین زندگی دنیای ما در کار نیست گروهی از ما می‌میرند و گروهی جای آنها را می‌گیرند و جز طبیعت و روزگار ما را هلاک نمی‌کند! آنان به این سخن که می‌گویند علمی ندارند، بلکه تنها حدس می‌زنند (و گمانی بی‌پایه دارند). (سوره جاثیه/24)

3. کفر برائت؛ چنانکه فرمود: «وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَّوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا ثُمَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُم بِبَعْضٍ وَیَلْعَنُ بَعْضُکُم بَعْضًا وَمَأْوَاکُمُ النَّارُ وَمَا لَکُم مِّن نَّاصِرِینَ»؛ (ابراهیم) گفت: شما غیر از خدا بتهایی برای خود انتخاب کرده‌اید که مایه دوستی و محبت میان شما در زندگی دنیا باشد سپس روز قیامت از یکدیگر بیزاری می‌جویید و یکدیگر را لعن می‌کنید و جایگاه (همه) شما آتش است و هیچ یار و یاوری برای شما نخواهد بود! که در آن «یکفر» به معنای برائت جستن است. (سوره عنکبوت/25)

4. کفر ترک اوامر الهی؛ قرآن کریم درباره حج می فرماید: «فِیهِ آیَاتٌ بَیِّـنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِیمَ وَمَن دَخَلَهُ کَانَ آمِنًا وَلِلّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِینَ»؛ در آن نشانه‌های روشن، (از جمله) مقام ابراهیم است و هر کس داخل آن [خانه خدا] شود در امان خواهد بود، و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه (او) کنند، آنها که توانایی رفتن به سوی آن دارند و هر کس کفر ورزد (و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده)، خداوند از همه جهانیان بی‌نیاز است. که ترک حج را کفر گفته است. (سوره آل عمران/97)

که در این آیه ترک حج کفر تلقی شده است.

5. کفر به معنای ترک شکر؛ «قَالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَأَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَمَن شَکَرَ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ»؛ گفت: این از فضل پروردگار من است، تا مرا آزمایش کند که آیا شکر او را بجا می‌آورم یا کفران می‌کنم؟! و هر کس شکر کند، به نفع خود شکر می‌کند و هر کس کفران نماید (بزیان خویش نموده است، که) پروردگار من، غنیّ و کریم است! (سوره نمل/40)

مراتب کفر

صدرالمتالهین فیلسوف بزرگ شیعی بر اساس مشرب فلسفی خود کفر را چنین تعریف می‌کند: «کفر عبارت از احتجاب است و احتجاب از حق است همان طور که مشرکان حاجب از حق بودند و یا حجاب از دین است مانند اهل کتاب که محجوب از دین حق بودند و قهرا محجوب از حق، محجوب از دین هم می‌باشد ولکن محجوب از دین ممکن است محجوب از خداوند نباشد که اینان منافقانند که با خداوند و مومنان خدعه می کنند».[۱۶]

وی براساس همین تعریف و با قرار دادن کفر در مقابل ایمان معتقد است کفر دارای درجات مختلفی است و در ازای هر مرتبه‌ای از ایمان، مرتبه‌ای از کفر قرار دارد که عبارتند از: «نخستین درجات کفر، مفر قالب است که هر کس از آن آگاه است بنابراین هر کس که منکر ضروریات دین یا حکمی از احکام شریعت گردد قتل او واجب و عذاب اخروی وی قطعی است. دوم کفر نفس است، زیرا در واقع بت بزرگ و طاغوت اعظم است. «ارایت من اتخذ الهه هواه». اجتناب کردن از بت هوای نفس واجب است چه بسا دعای ابراهیم علیه السلام که در ریالران آمده است به همین معنا باشد.

«وَاجْنُبْنِی وَبَنِیَّ أَن نَّعْبُدَ الأَصْنَامَ»؛ پروردگارا! من و فرزندانم را از پرستش بتها دور نگاه دار! (سوره ابراهیم/35)

سوم کفر قلب است و آن این است که هرگاه حق در مرآت سر عارف تجلی کند و پرده از روی قلبش بردارد و کدورت و زنگار را از آن برطرف کند. نور حق در آن ظهور و بروز کرده و جمال احدیت در آن(قلب) تجلی می‌کند. اما اگر این تجلی کامل نباشد و به گونه ای که خود را حق بپندارد و ذره ای انانیت و نفسانیت در وجود او باقی باشد در این صورت کفر قلب در او راه پیدا کرده است.[۱۷]

پانویس

  1. جوهری، اسماعیل ابن حماد، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، ذیل واژه.
  2. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، قاموس المحیط، ج2، ماده کفر.
  3. سید مرتضی، علی بن حسین، الذخیره فی علم الکلام، قم: جامعه مدرسین، ص534.
  4. شیخ طوسی، الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، ص227؛ و تمهیدالاصول، ص 635.
  5. جوادی، محسن، نظریه ایمان، ص137.
  6. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسه اعلمی، 1403، ج18، ذیل حجرات 14؛ ابن عاشور، التحریر والتنویر، تونس: الدار التونسیه للنشر، ج2، ص277؛ کلینی، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1365، ج2، ص26.
  7. نظریه ایمان، ص137.
  8. اجمالی بودن ایمان در باب ضروریات دین به این معناست که دانستن حدود و ثغور ضروریات دین برای ایمان داشتن به آنها لازم نیست.
  9. سبحانی، جعفر، الایمان والکفر فی الکتاب و السنه، قم: موسسه امام صادق علیه السلام، 1416 قمری، ص 49؛ خواجگی شیرازی، محمد بن احمد، النضامیه فی مذهب الامامیه، تصحیح و تحقیق: علی اوجبی، تهران قبله، 1375 شمسی، ص198.
  10. همان، ص53-49.
  11. همان، ص54-53.
  12. همان، ص55.
  13. المیزان، ج20، ص92.
  14. نراقی، احمد، مشکلات العلوم، ص 359.
  15. کلینی رازی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج2، ص389.
  16. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، تفسیر آیه الکرسی، ص273.
  17. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، مفاتیح الغیب، موسسه مطالعات و تحقیقات اسلامی، 1363شمسی، ص175-174.

 

منابع







تاريخ : ۱۳٩٤/۳/٢ | ۳:٤۱ ‎ق.ظ | نویسنده : دکتر سید محمود میرافضلی سریزدی | نظرات ()