چند روز قبل در خصوص موضوع فداکاری و خودخواهی و دیدگاه های تکامل گرایان در این خصوص و جایگاه آن در بحثها، با دوست عزیز و دانشمند خود آقای دکتر محرمی رئیس بخش بیماریهای زنبور عسل موسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی صحبتی داشتم. او  در خصوص زنبور عسل و بخصوص زنبورهای کارگر توضیحاتی داد که بسیار جالب و عجیب بود. تکامل گرایان اعتقاد دارند که پیشران تکامل و فرگشت انتخاب طبیعی و شایستگی هاست. بر این مبنا موجودی امکان تداوم حیات دارد که قویتر و منعطفتر از بقیه نسبت به ناسازگاریهای محیط پیرامون باشد. وقی جانور شناسان بیولوژی بسیاری از موجودات را بررسی کردند متوجه شدند که آنها برای تداوم حیات هم گونه های خود دست به فداکاری می زنند. موضوع فداکاری سبب عقب نشینی تکامل گرایان به سمت نظریه ی شایستگی فراگیر و انتخاب خویشاوندی شد. بر این اساس موجودات برای بقای خود و گونه خود تلاش می کنند و می جنگند اما اطلاعاتی که از دوست دانشمندم در باره زندگی زنبور عسل گرفتم نشان می داد که این موجود نه فقط برای بقای خود بلکه افراد هم گونه و همچنین موجودات دیگر اعم از گیاهان و انسانها تلاش زیادی انجام می دهد و بهره او از اینهمه تلاش چیزی جز مقدار کمی عسل و عمری 5-2 ماهه نیست.این اعتقاد تکامل گرایان که  یک موجود فقط برای بقای خود و به قول بسیط تر برای بقای افراد هم گونه خود تلاش کند اصلا با شرح زندگی زنبور عسل تطابق ندارد و زندگی این موجود دوست داشتنی، مفید به حال جهان هستی و پر تلاش خط بطلانی است بر این دیدگاه. گفته می شود داروین یک بار اظهار نمود: "منظره ی یک پر در دم طاووس, هر آن گاه که در برابر دیدگانم قرار می گیرد, مرا بیمار می کند!" (نقل قول از کرونین, 1991, ص114)در این نوشتار شرحی خواهیم نوشت بر زندگی سراسر تلاش و کوشش زنبور های عسل که فداکاری را به حدی می رسانند که اگر داروین آنها را می دانست به کلی از نظریه خود نا امید می شد!!!


زنبور عسل گونه‌ای زنبور است که عسل می‌سازد. زنبور عسل این کار را با گردآوری شهد گل‌ها در کندو انجام می‌دهد.زنبورهای هر کندو یکی از سه نوع زنبور ملکه، زنبور نر و زنبور کارگر هستند. زنبور عسل از حشرات اجتماعی است حتی اگر در خارج از کندو دارای غذای کافی باشد نمی‌تواند به تنهایی زندگی کند.

ملکه:

 ملکه معمولاً مادر تمامی زنبورهای موجود در کندو است. جنسیت آن ماده بوده و مهم‌ترین وظیفه‌اش تخم گذاری می‌باشد. ملکه در تاریک‌ترین و محفوظ‌ترین نقطه کندو سکونت دارد و در اطراف این محل خانه‌های ویژه‌ای برای محافظت از تخم‌ها و نوزادان قرار گرفته. علاوه بر این‌ها سه تا ده خانه برای ملکه‌های جوان در نظر گرفته شده است. ملکه همانند روح کندو محسوب می‌شود و اگر ملکه را بردارند و جانشینی برای او وجود نداشته باشد بعد از سه یا چهار ساعت تمام کارهای کندو متوقف می‌شود و بعد از مدتی زنبورها بر اثر اندوه نداشتن ملکه نابود می‌گردند. ملکه از اواخر فروردین تا اواخر خرداد روزانه حدود ۱۵۰۰ تخم می‌گذارد.ملکه‌ها و کارگرها از تخم‌های لقاح شده و نرها از تخم‌های غیر لقاح شده (هاپلودید) به وجود می‌آیند. طول بدن ملکه بسته به هر نژاد متفاوت می‌باشد. بال‌های آن کوچک بوده و خرطوم آن توانایی جمع آوری شهد گل‌ها را نداشته و در عوض دارای شکمی بزرگ‌تر از ماده‌های کارگر بوده و به طور طبیعی بیش از ۵ سال می‌تواند زنده بماند. در زنبورداری تجاری به علت کاهش تخمریزی از سال دوم زندگی به بعد، بیش از دو سال از یک ملکه استفاده نمی‌شود. ملکه عسل در زمان شفیرگی گرده نمی‌خورد و بجای آن ژله رویال مصرف می‌کند و شفیره‌ای که از گرده تغذیه شود هیچگاه به ملکه تبدیل نشده و کارگر خواهد شد. ملکه تا آخر عمر توسط ژله رویال تولیدی کارگران تغذیه می‌شود.

برخی فکر می کنند که در کندوها ملکه ها از همه راحتر تر و خوش گذرانتر هستند در حالیکه اینطور نیست و زندگی اینها نیز با محدودیتهایی همراه است. مثلا یک زنبور ملکه در تمام مدت زندگی اش فقط دو بار نور خورشید را می بیند. اولین بار هنگام پرواز جفتگیری و بار دوم در موقع بچه دادن. وی تمام زندگیش را داخل کندو می گذراند و در بهار و تابستان و مدتی هم در پاییز مشغول تخمگذاری بوده و زمستان را به استراحت می پردازد.


زنبور نر

زنبورهای نر در کندو تنها وظیفه بارور نمودن ملکه را دارند و تا می‌توانند عسل می‌خورند و دارای نیش نمی‌باشند. دارای سر و بال‌های بزرگ می‌باشند. توانایی جمع‌آوری شهد و گرده را نداشته و ۲۴ روز زنده می‌مانند.

زنبور نر در حجره‌های بزرگ‌تری نسبت‌به زنبورهای کارگر پرورش می‌یابند. تخمهای بارورنشده ملکه به زنبور نر تبدیل می‌شوند.

 ملکه حداکثر پنج سال عمر میکند . در تمام مدت زندگیش معمولا یک بار در صورت لزوم 2یا 3 بار آنهم در در هفته اول زندگی پرواز جفتگیریش را انجام داده و در همان پرواز ها حداقل با 12 زنبور نر جفتگیری می کند .

در زندگی نرها نیز حداقل دو واقعیت عجیب و تلخ وجود دارد. یکی آنکه نرها در حال جفتگیری به علت انقباض شدید عضلات تنفسشان خفه شده و میمیرند مواد نرینه یا اسپرم به داخل کیسه ذخیره اسپرمی که در بدن ملکه وجود دارد مکیده و تا مدت سه سال در تولید مثل از آن استفاده می شود .

واقعیت دیگر آنکه زنبور نر معمولا در حدود 3 ماه زنده مانده و آزادانه به هر کندو یی که دلش خواست می تواند وارد یا خارج گردد . کار گران هیچ کندویی مانع ورود و خروجش نمی شوند ولی از اواسط مرداد و اوایل شهریور ماه ناگهان وضع عوض شده و آنهارا به هیچ کندویی راه نمی دهند . سربازان بدون ملاحظه به اصرار شدید نرها برای دخول به کندو آنقدر مانع ورودشان می شوند تا از گرسنگی بمیرند بدین طریق نرکشی شروع شده و انجام می یابد . فلسفه نر کشی را باید در حسابهای دقیق اقتصادی زنبورها جستجو کرد زیرا می دانیم که در پاییز و زمستان هر گز جفتگیری انجام نمیگیرد . نرها که جز جفتگیری کار دیگری انجام نمی دهنند وجودشان در پاییز و زمستان زائد می شود و اگر زنده بمانند کاری جز خوردن عسل ندارند . کار گران با کشتن آنها از تعداد مصرف کنندگان آذوقه زمستانیشان می کاهند بدین طریق جمعیت های زنبور عسل زمستانها را همیشه بدون نر می گذرانند .

زنبور عسل کارگز

جنسیت زنبورهای کارگر ماده بوده و بیشتر جمعیت کندو را تشکیل می‌دهند.طول بدن آن‌ها ۹ میلیمتر می‌باشد. در یک کندوی قوی با بیش از ۱۰ قاب، حدود ۷۰ هزار زنبور کارگر وجود دارد. زنبورهای کارگر با اینکه ماده هستند توانایی بارور شدن ندارند. ولی در صورت نبودن ملکه در کندو می‌توانند تخم ریزی کنند که در زنبورداری ماده تخم‌گذار گفته می‌شود. نیش زنبورهای ماده خاردار بوده و طول آن در حدود ۱ میلی متر می‌باشد. به خاطر وجود همین خارها پس از نیش زدن و ورود زهر به بدن موجوداتی که ساختار گوشتی دارد نیش در پوست گیر کرده و موجب جدا شدن کیسه زهر از زنبور می‌شود. و پس از چند دقیقه زنبوری که نیش زده خواهد مرد. این باور اشتباه وجود دارد که زنبور‌ها به صورت غیر آگاهانه اقدام به نیش زدن می‌کنند در حالیکه اصلا اینگونه نیست . آنها خود را فدای دیگران می‌کنند زیرا زنبور‌ها کاملا می‌دانند و این را در زنبورهای دیگر هم دیده اند که بعد از نیش زدن کیسه زهرشان پاره خواهد شد. تکامل گرایان یادگیری را  یک رکن تکامل موجودات پست به عالی می دانند ولی در اینجا آگاهانه این قانون را زیر پا می گذارند و علی رغم اینکه می دانند و می بینند که یک زنبور در طول عمر کوتاه خود ممکن است دهها بار مرگ هم گونه های خود را پس از نیش زدن ببیند(و به این ترتیب کاملا به آگاهی و علم از این موضوع می رسد) باز اعتقاد دارند که او وقتی نیش می زند نمی داند که می میرد!!! و فداکاری او را انکار می کنند.

 وظیفه زنبورهای کارگز
  • رفتن به خارج از کندو و تهیه عسل از شیره گل‌ها
  • تغذیه نوزادان
  • تهیه صمغ برای پوشاندن شکاف‌ها و روزنه‌ها جهت جلوگیری از ورود نور و مواد خارجی به کندو
  • تهیه آب برای ادامه حیات و نمک برای رشد نوزادان
  • نگهبانی و رسیدگی به وضع نوزادان و ملکه و پرستاری از آنان
  • تمیز کردن کندو و تهیه هوای مورد نیاز آن
  • انبار کردن اندوخته‌ها و مرمت کندو

تعدادی از کارگران در هر ساعت شیره دویست تا سیصد گل را مکیده و به کندو می‌آورند!!!! و به مامورین حمل و نقل تحویل می‌دهند و آن‌ها نیز عسل دریافت کرده را انبار می‌کنند. در ورودی لانه چندین زنبور پاسداری می‌کنند و مانع ورود حشرات بیگانه و غارتگر می‌شوند. در داخل کندو عده‌ای مامور نظافت هستند و فضولات زنبوران نر را که کاری جز خوردن عسل ندارند از کندو بیرون می‌برند. چند زنبور هم با بال زدن پیوسته حرارت کندو را تعدیل و هوا را تهویه می‌کنند. پرستاران هم مواد غذایی را به نوزادان و ملکه می‌رسانند.

سهم زنبورهای عسل کارگز از زندگی

زنبورهای عسل کارگز شاید فداکارترین و مفیدترین موجودات عالم هستی باشند. این موجودان زحمتکش در طول عمر بسیار کوتاه خود که فقط چند ماه ممکن است طول بکشد مقدار فوق العاده ای عسل، بره موم و گرده را تهیه و جمع اوری می کنند و فقط بخش بسیار اندکی از آن را خود مصرف می کنند. بخش مهمی از زندگی این موجود فداکار علاوه بر تهیه محصولات فوق به پرورش و رشد نوزادان و رفع مشکلات کند و دفاع از آن می گذرد.  زنبور کارگر حوالی بیست و یکمین روز زندگی خود شروع به جمع آوری شهد گل می کند .

زنبور عسل حیوانی است که هرگز نمی خوابد زیرا تاکنون پدیده ای شبیه خواب در وی دیده نشده و در بهار و تابستان روزهای شهد گل را جمع آوری و به کندو آورده داخل سلولها جمع می کند. شبها آنرا از سلولها مکیده در داخل عسلدانش غلیظ و تبدیل به عل کرده و از راه جدارعسلدان موادی به نام دیاستاز برآن می افزاید . بنا براین عسل تنها شهد غلیظ شده گلها نیست بلکه مواد دیگری نیز به وسیله بدن زنبور عسل بر رویش اضافه شده همین مواد اضافه شده هستند که به عسل ارزش فوق العاده ای می دهند .

او فقط بخش اندکی از عسلی را که تهیه کرده در زمستان مصرف می کند. مقدار عسلی را که زنبور در زمستان  می خورد تقریبا یکصدم گرم در روز است که با این حساب مصرف روزانه و زمستانی یک کندو با 10000زنبور فقط حدود 100 گرم می شود!!!

در فصل گل و شکوفه زنبورهای کارگر که عسلدانشان پر از شهد یا عسل باشد می توانند به هر کندو که مایل باشند وارد شوندولی قبل از خروج به وسیله سربازان محافظ بازرسی می شوند و تنها هنگامی به آنها اجازه خروج داده می شود که تمام عسلهایشان را داخل سلول گذاشته و عسلدانشان هنگام خروج خالی باشد!!!

نوزادان

نوزادان پس از خروج از تخم بعد از طی دو مرحله به صورت زنبور کامل در می‌آیند. در مرحله اول به صورت کرم‌های سفیدی هستندو در خانه‌های کوچکی به سر می‌برند و پرستاران به آن‌ها غذا می‌رسانند و پس از چند روز به صورت زنبورهایی در می‌آیند که هنوز کامل نشده‌اند و به حالت خوابیده و خشک شده به سر می‌برند (مانند حالت پروانه ابریشم در پیله) به این جهت غذا نمی‌خورند تا وقتی که به صورت حشره کامل درآیند.

زنبور عسل و باروری گلها

برآورد می‌شود که زنبور عسل در تهیه و تولید یک سوم غذای بشری سهیم باشد. واین بدان معنی نیست که عسل یک سوم غذای بشری است، بلکه باید گفت که زنبور عسل نقش مهمی در باروری گیاهان دارد و اگر زنبور نبود چه بسا که در بسیاری از اوقات باروری گیاهان امکان پذیر نبود. زنبور عسل وقتی بر روی گلی می‌نشیند، دانه‌های گرده را از اندام نرینه گل (پرچم) با خود برمی‌دارد و هنگامی که به سوی گل دیگری می‌رود، با این دانه‌های گرده اندام مادینه گیاه (تخمدان) را بارور می‌سازد، وبنا به اظهارات اتحادیه ملی پرورش دهندگان زنبور عسل در فرانسه، زنبور عسل اقدام به تلقیح وباروری گل آفتابگردان و درختان سیب به میزان ۷۰٪ و توت فرنگی و گیلاس به میزان ۸۰٪ و درختان میوه دار کوچک به میزان ۹۰٪ و شبدر و یونجه بنفش به میزان ۱۰۰٪ می‌نماید و اگر زنبور عسل نباشد، میزان تولیدات گیاهی به شدت کاهش می‌یافت و بدین گونه قبل از این که به موضوع اهمیت تولید عسل بپردازیم، باید کمی واقع بین باشیم و دریابیم که زندگی ما بدون زنبور عسل بسیار دشوار می‌شد. باغداران و کشاورزان به خوبی از نقش زنبور عسل در باروری گیاهان و افزایش محصولات کشاورزی آگاه هستند و به همین علت هیچ گاه در اجاره دادن باغ‌های خود به پرورش دهندگان زنبور عسل تردید نمی‌کنند وبدین وسیله سعی می‌کنند که میزان تولید محصولات خود را دوبرابر سازند.

برسیهای مقایسه ای نشان دادند که محصول باغها میوه ای که داخلشان کندو های زنبور عسل گذاشتیم تا 8 برابر محصول باغها ی میوه ای که هیچ نوع دسترسی به زنبور عسل نداشته بالا رفتند .

یک مطالعه جالب در خصوص نقش زنبور عسل در کشاورزی و سود رسانی او به جهان هستی

 برای تهیه یک کیلو عسل زنبور باید شهد 20 میلیون گل شبدر را جمع و به کندو حمل کند .

 - در این فعالیت 17میلیون گل شبدر بارور شده بذر می دهد.

 - یک کیلو بذر شبدر 560/000عدد بذر تشکیل می گردد.

 - بنا براین زنبور هنگام تهیه 1 کیلو عسل بیش از 30 کیلو بذرتولید می نماید.

 - هر هکتار مزرعه شبدر هنگام بذر پاشی به 20 کیلو بذر احتیاج است .

 - بدین طریق زنبور عسل وقتیکه 1کیلو عسل به کندو می آورد و بذر لازم جهت بذر پاشی در 1/5 هکتار را ناخوداگاه تولید می نماید.بخش اعظم عسل فوق توسط ملکه ، زنبورهای نر، نوزادان یا مالک کندو مصرف می شود و سود بارور سازی گیاه شبدر هم به گیاه شبدر و کشاورزان می رسد. پس در اینجا می بینیم که زنبور کارگز نه فقط به خود بلکه به هم گونه ها و همچنین گونه های دیگر و به عبارت دیگر به کل جهان هستی سود می رساند و در این راه منتی بر دیگران نمی گذارد و حتی برای اهداف خود فداکاری کرده و جانش را می دهد و این موضوعی است که اصلا با دیدگا ههای داروین و حتی نئوداروینیستها تطابق ندارد

جمع آوری شهد - گرده - آب - بره موم - پاسبانی از کندو - تولید عسل - رسیدگی به ملکه - پرورش نوزادان - رسیدگی به کندو و پاکیزگی آن از بیشترین وظایف زنبورهای کارگر می‌باشد.

نقش زنبور عسل و محصولات آن در پزشکی

زنبور عسل و محصولات آن یک فصل مهم در پزشکی آلترناتیو به نام آپی تراپی است. امروزه از آپی تراپی برای درمان بسیاری از بیماریها اعم از ام اس، بیماریهای روماتیسمی ، گوارشی، پوستی، دیابت و ... استفاده می کنند. هرگز نمی توان در باره این علم مهم در چند خط سخن گفت و لذا مجبورم خوانندگان محترم زا به مقالات تخصصی در این خصوص ارجاع دهم

بره موم

بره موم در زندگی زنبور عسل همان نقشی را بازی میکند که الکل در زندگی ما یعنی مثل الکل خاصیت میکروب کشی دارد و زنبور عسل از آن به همین منظور استفاده میکنند بعلاوه همانطور ی که قبلا هم گفته شد زنبور عسل با بره موم همه درزها و سوراخهای جداره کندو را که قطرشان کمتر از 4 میلیمتر باشد پر کرده و مانع کوران هوا می شود. تولید بره موم بسیار گران است.

طول عمر زنبورهای عسل

نقش زنبورهای عسل در تشخیص و درمان بیماریها

اخیرا مطالعات مفصلی در خصوص بهره گیری از زنبورهای عسل برای تشخیص و درمان بیماریها مطرح است. در برخی مراکز تحقیقاتی از زنبور عسل برای تشخیص سرطانها و بیماریهای دیگر استفاده شده است(لینک خبر) 

منابع:

150 نکته جالب و دانستنی در زنبورداری



تاريخ : ۱۳٩٢/۱٠/۱ | ٢:۳۳ ‎ب.ظ | نویسنده : دکتر سید محمود میرافضلی سریزدی | نظرات ()
.: Weblog Themes By VatanSkin :.